Gościniec Krakowski

Etap II z sześciu · gościniec krakowski

Tarczyn → Nowe Miasto nad Pilicą

55 km 58 km · ↑ 282 m · samochodem ok. 1 godz. 15 min · dawny popas: Grójec pobierz GPX ↓ pobierz GPX (auto) ↓

scena przy stole
przypisywane Jean-Pierre Norblinowi de la Gourdaine, „scena przy stole” (ok. 1770) — domena publiczna · Wikimedia Commons

Przez stolicę polskich sadów ku przeprawie, gdzie krzyżowały się trakty z Torunia do Lwowa i z Warszawy do Krakowa.

Trasa samochodowa prowadzi asfaltem możliwie blisko historycznego gościńca — drogami wojewódzkimi i lokalnymi, z pominięciem polnych skrótów i ścieżek, którymi biegnie wariant rowerowy.

Wierność przebiegu

prawdopodobnyudokumentowany

Na mapie (przycisk 🗺 w rogu) włącz podkład historyczny — 1788 lub 1802 (sprzed reformy, gdy gościniec był głównym traktem) albo 1839 — i porównaj nasz ślad ze starym traktem. Wątpliwe odcinki weryfikujemy wg katalogu źródeł.

Profil wysokości

190 m
km 0km 28km 55

Z Tarczyna stary gościniec krakowski biegł na południe ku Grójcowi — siedzibie starostwa niegrodowego i stacji pocztowej, naturalnemu pierwszemu noclegowi za Warszawą. To wciąż ten sam, miękko sfałdowany kraj sadów. Już po drodze, w Kopanej pod Tarczynem, zachował się dwór Górskich (parterowy budynek z I połowy XIX w., w 1901 r. przebudowany i rozbudowany o piętrowe skrzydło), a w Głuchowie nad Jeziorką — neorenesansowy pałac wzniesiony tuż przed I wojną światową, prawdopodobnie dla Krzymuskich, na gruntach, które w XVIII wieku należały do Prażmowskich, a w XIX do rodziny warszawskich lekarzy Wolffów. Dziś okolice Grójca to największe zagłębie sadownicze w Polsce, więc w maju jedzie się niemal tunelem kwitnących jabłoni.

Grójec pamięta trakt w samych nazwach ulic — Krakowska, Warszawska, Kielecka — rozchodzących się od rynku jak drogowskazy ku dawnym gościńcom. Miasto z prawami miejskimi z 1419 roku było ośrodkiem starostwa, a o jego roli na drodze świadczy do dziś zachowany przy Alei Niepodległości XIX-wieczny zespół poczty: murowany, ceglany budynek użyteczności publicznej wpisany do rejestru zabytków, z dawną wozownią i stajnią — czyli całe zaplecze stacji, gdzie zmieniano konie do dyliżansów. Dziś Grójec to spore miasto i nieoficjalna stolica „krainy jabłek”.

Za Grójcem trakt mijał Łęczeszyce z barokowym zespołem klasztornym paulinów — i to nie był przypadkowy punkt na mapie. Parafię erygowano tu już w 1393 roku, a murowany kościół wznieśli w latach 1632–1639 Mikołaj Boglewski, sędzia ziemi czerskiej, z żoną Otylią z Żabickich, sprowadzając paulinów z Jasnej Góry (zakon objął parafię 7 września 1654 r.). W ołtarzu głównym zawisła kopia obrazu jasnogórskiego, a od 1711 roku zatrzymywali się tu warszawscy pielgrzymi w drodze na Jasną Górę — dowód, że ta droga żyła ruchem nie tylko kupieckim. Po pożarze z 1700 roku klasztor odbudowano od 1724 r. staraniem prowincjała Konstantego Moszyńskiego; carska kasata zamknęła go w latach 1819–1821, a paulini wrócili dopiero w 1967 roku, na życzenie kard. Stefana Wyszyńskiego.

Dalej gościniec schodził do Mogielnicy nad Mogielanką. To miasto o metryce sięgającej połowy XIII wieku: prawa miejskie nadał mu w 1317 roku książę Siemowit II, na wzór Środy Śląskiej. W złotym wieku XVI Mogielnica liczyła około 700 mieszkańców i 120 rzemieślników — tkaczy, garbarzy, kowali, szewców — póki potop szwedzki (1655–1660) nie zredukował liczby domów z ponad stu do czterdziestu dziewięciu. Nad rynkiem góruje dziś neogotycki kościół św. Floriana, dzieło Władysława Marconiego z lat 1892–1895, wzniesiony na miejscu dawnej świątyni. Druga twarz miasteczka to jeden z najsłynniejszych w regionie cmentarzy chasydzkich, z ohelami cadyków rodu Szapira — Mogielnica była ważnym ośrodkiem chasydyzmu.

Etap kończy się tam, gdzie kończył się dzień drogi dwieście lat temu — w Nowem Mieście nad Pilicą, u przeprawy przez rzekę. To właśnie tędy biegł dawny trakt z Warszawy do Krakowa, nim w 1819 roku poprowadzono nowy gościniec krakowski przez Radom i Kielce, odbierając tej drodze dawne znaczenie. Miasto lokowano w 1400 roku (wedle źródeł 27 grudnia) za księcia Siemowita IV, na gruntach istniejącej wsi Góra i części wsi Pobiedna. Krzyżowały się tu wielkie drogi handlowe — szlak ze Lwowa do Torunia oraz gościniec z Warszawy do Krakowa — a samo miasto wyrosło przy dogodnej przeprawie przez Pilicę.

Nad rzeką wyrosła też duchowa sława Nowego Miasta. W 1762 roku osiedli tu kapucyni; budowę ich kościoła ukończono w 1786 roku — w dzień św. Franciszka, 4 października, odprawiono w nim pierwszą mszę (konsekracja, opóźniona przez rozbiory i wojny napoleońskie, przyszła dopiero w 1815 roku). Pod koniec XIX wieku zamieszkał w klasztorze bł. Honorat Koźmiński (1829–1916) — wielki zakonnik i spowiednik, twórca licznych zgromadzeń bezhabitowych — który przeżył tu lata 1892–1916 i tu zmarł 16 grudnia 1916 roku. Jego relikwie spoczywają w kościele, a od 2001 roku świątynia jest sanktuarium. W tym samym XIX wieku Nowe Miasto było cenionym uzdrowiskiem (od 1873 r.), ściągającym kuracjuszy nad Pilicę — nim utraciło dawny blask. Dziś rynek nad rzeką, z zapleczem dla podróżnego, jest dobrym miejscem na postój przed wejściem w lasy po drugiej stronie przeprawy.

„Powinien był ujeżdżać po dwie mile na dzień i po trzech dniach takowej ciągłej podróży wypoczywać przez trzy dni w miejscu dostatniejszem."
Jędrzej Kitowicz, „Opis obyczajów…” · Wolne Lektury

Dawny popas → dziś

Dawniej

Grójec — stacja pocztowa i miasto starostwa, naturalny pierwszy nocleg na trakcie; zachowany przy Alei Niepodległości XIX-wieczny zespół poczty (z wozownią i stajnią) to materialny ślad miejsca, gdzie zmieniano konie. Drugim wielkim węzłem była przeprawa przez Pilicę w Nowem Mieście, gdzie krzyżowały się trakt ze Lwowa do Torunia i gościniec z Warszawy do Krakowa.

Dziś — przystanek

Grójec to dziś spore miasto z pełnym zapleczem (sklepy, gastronomia, noclegi, woda). Po drodze Mogielnica ma rynek z kościołem św. Floriana i podstawowe usługi. Nowe Miasto nad Pilicą oferuje rynek nad rzeką ze sklepami i gastronomią oraz klasztor-sanktuarium kapucynów — dobre miejsce na nocleg lub dłuższy postój przed przeprawą.

Na wygodny postój z kawą czy obiadem najlepszy jest Grójec — duże miasto z pełną gastronomią, gdzie auto zostawisz w okolicy rynku (pamiętaj o strefie płatnej) i pieszo obejdziesz pocztę oraz starówkę. W Mogielnicy stań przy rynku pod kościołem św. Floriana na krótki postój i spacer do ohelów cmentarza chasydzkiego. W Nowem Mieście nad Pilicą zaparkujesz pod klasztorem-sanktuarium kapucynów (bł. Honorat) — to dobre miejsce na dłuższy postój lub nocleg; paliwo i toaletę znajdziesz przy stacji na wylocie drogą wojewódzką nr 728 (Warszawska).

Atrakcyjność szlaku — recenzja

★★★☆☆

Rolnicza, cicha Mazowsza strona: morze sadów grójeckich, barokowy klasztor w Łęczeszycach i mocny finał w dolinie Pilicy. Krajobraz łagodny, bez spektakularnych widoków — siła etapu tkwi w popasach.

krajobraz ★★★☆☆ zabytki ★★★☆☆ spokój drogi ★★★★

Odcinek, który łatwo niedocenić, patrząc tylko na mapę: 55,3 km łagodnej, rolniczej Mazowsza strony, bez spektakularnych panoram. Jego dwa atuty ujawniają się w szczegółach. Pierwszy to sezon — w porze kwitnienia największego zagłębia sadowniczego w Polsce ta sama droga zmienia charakter na kilka tygodni w roku. Drugi to perły drugiego planu, celowo odsunięte od głównej osi: barokowy klasztor paulinów w Łęczeszycach, pałac w Małej Wsi, w którym nocował król, klasycystyczny Belsk z kryptą Kozietulskiego — wszystkie na zjazdach krótszych niż kwadrans. Ocena „trzy" jest więc warunkowa: poza sezonem i bez zjazdów to poprawny przelot; w maju, z ciekawością bocznych dróg — pełnoprawna czwórka. Finał w dolinie Pilicy broni się w każdej porze roku.

dla kogo · Najlepszy na przełomie kwietnia i maja, gdy kwitną sady grójeckie; pałace i klasztory czekają na krótkich zjazdach.

dane trasy 55,3 km ↑ 282 m zabytki przy trasie: 12 punkty zaplecza (OSM, pas ~1 km): 30

★★★☆☆

Tarczyn → Grójec 0–18 km

Przez stolicę polskiego jabłka — wiosną (kwitnące sady) fragment potrafi być piękny; poza sezonem po prostu schludna rolnicza okolica.

★★★☆☆

Grójec → Mogielnica 18–41 km

Cichy środek etapu z dwiema perłami na uboczu: klasztorem paulinów w Łęczeszycach oraz pałacem w Małej Wsi i grobem Kozietulskiego w Belsku (krótki zjazd).

★★★★

Mogielnica → Nowe Miasto nad Pilicą 41–55,3 km

Zjazd ku dolinie Pilicy — najładniejszy krajobrazowo fragment etapu, zwieńczony klasztorem kapucynów i skarpą nad rzeką.

Ocena redakcyjna (1–5): krajobraz, ślady przeszłości i spokój drogi — łącznie dla roweru i auta. Liczby w pasku „dane trasy” pochodzą wprost z danych przebiegu (OSM/geojson).

Ślady przeszłości

Czego szukać po drodze — i dlaczego wiąże się ze starym traktem.

Rynek w Grójcu z ratuszem

Grójec — dawne starostwo i stacja pocztowa

Miasto z prawami miejskimi z 1419 r. i siedzibą starostwa niegrodowego; kierunkowe nazwy ulic (Krakowska, Warszawska, Kielecka) rozchodzą się od rynku jak ślad dawnych gościńców. Przy Alei Niepodległości 6 zachował się wpisany do rejestru zabytków XIX-wieczny, ceglany zespół poczty — sam budynek wraz z dawną wozownią i stajnią, czyli całe zaplecze stacji, gdzie zmieniano konie do dyliżansów. Dziś Grójec jest nieoficjalną stolicą „krainy jabłek”, w środku największego zagłębia sadowniczego w Polsce.

nieznany rytownik, „Rynek w Grójcu z ratuszem” (1867) · domena publiczna · Wikimedia Commons

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗

Lewiczyn i druga nitka traktu ku Przybyszewowi

Z Grójca wychodziły na południe dwie drogi. Nasz gościniec skręcał na zachód — przez Belsk i Łęczeszyce ku Mogielnicy i przeprawie w Nowem Mieście. Druga, niemal idealnie prosta oś biegła 22 km wprost na południe: Grójec – Lewiczyn – Goszczyn – Przybyszew, gdzie Pilicę przekraczano na drugiej przeprawie. Gmina Goszczyn do dziś nazywa tę drogę „dawnym traktem z Grójca do Przybyszewa" i „tzw. Traktem Królewskim". W Lewiczynie, gdzie plebana notowano już w 1310 r., stoi drewniany kościół św. Wojciecha z początku XVII w. z sanktuarium Matki Bożej Lewiczyńskiej — wizerunek koronowali w 1975 r. kard. Stefan Wyszyński i kard. Karol Wojtyła. Włącz na mapie podkład 1802 (Gilly), by zobaczyć obie nitki obok siebie.

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗ źródło 3 ↗ źródło 4 ↗

Pałac w Głuchowie nad Jeziorką

Pałac w Głuchowie nad Jeziorką

Tuż przy trakcie, na skarpie nad rzeką Jeziorką, stoi okazały neorenesansowy pałac wzniesiony przed I wojną światową, prawdopodobnie dla rodziny Krzymuskich. Majątek miał znamienitych właścicieli: w XVIII w. należał do Prażmowskich herbu Belina (w 1783 r. do sędziego ziemskiego czerskiego Franciszka Prażmowskiego), a w XIX w. do rodziny warszawskich lekarzy Wolffów (August Ferdynand Wolff, współzałożyciel warszawskiej Szkoły Lekarskiej, i jego syn Maurycy). Piętrowa budowla z kamiennym tarasem widokowym na rzekę to jeden z ciekawszych dworów na trasie.

fot. Jakub Skutecki · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗

Klasztor paulinów w Łęczeszycach

Barokowy zespół klasztorny przy trakcie. Parafię erygowano tu już w 1393 r., a murowany kościół wznieśli w latach 1632–1639 Mikołaj Boglewski, sędzia ziemi czerskiej, z żoną Otylią z Żabickich, sprowadzając paulinów z Jasnej Góry (objęli parafię 7 września 1654 r.). Po pożarze z 1700 r. klasztor odbudowano od 1724 r. staraniem prowincjała Konstantego Moszyńskiego. W ołtarzu głównym wisi kopia obrazu jasnogórskiego; od 1711 r. zatrzymywali się tu warszawscy pielgrzymi idący na Jasną Górę. Carska kasata zamknęła klasztor w latach 1819–1821, a paulini wrócili dopiero w 1967 r. na życzenie kard. Wyszyńskiego.

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗ źródło 3 ↗

Mogielnica (drzeworyt)

Mogielnica nad Mogielanką

Miasto o metryce z połowy XIII w.; prawa miejskie na wzór Środy Śląskiej nadał mu w 1317 r. książę Siemowit II. W złotym wieku XVI liczyło ok. 700 mieszkańców i 120 rzemieślników, lecz potop szwedzki zredukował liczbę domów z ponad stu do zaledwie czterdziestu dziewięciu. Nad rynkiem góruje neogotycki kościół św. Floriana — dzieło Władysława Marconiego z lat 1892–1895 — wzniesiony na miejscu dawnej świątyni. Miasto utraciło prawa miejskie w 1869 r. i odzyskało je w 1919 r.

rys. Józef Jarmużyński, ryt. Franciszek Wastkowski, „Mogielnica (drzeworyt)” (1882) · domena publiczna · Wikimedia Commons

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗ źródło 3 ↗

Israel Hopsztajn, Magid z Kozienic — protoplasta dynastii cadyków z Mogielnicy

Cmentarz chasydzki w Mogielnicy

Jeden z ważniejszych cmentarzy żydowskich regionu, założony na przełomie XVIII i XIX w., ogrodzony w 1848 r. i powiększony dwanaście lat później (jego powierzchnia niemal się podwoiła). Zachowały się ohele (kaplice grobowe) cadyków: w mniejszym spoczywa Jakub z Mogielnicy, wedle przekazów potomek Elimelecha z Leżajska, w pozostałych cadycy rodu Szapira — Mogielnica była ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Cmentarz, zdewastowany w czasie II wojny światowej, wpisano do rejestru zabytków 8 kwietnia 1992 r.; ohele odbudowano na początku XXI wieku.

nieznany (zbiory Biblioteki Narodowej Izraela), „Israel Hopsztajn, Magid z Kozienic — protoplasta dynastii cadyków z Mogielnicy” (ok. 1800) · domena publiczna · Wikimedia Commons

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗

Przeprawa i krzyżowanie traktów w Nowem Mieście nad Pilicą

Przeprawa i krzyżowanie traktów w Nowem Mieście nad Pilicą

Miasto lokowane w 1400 r. (wedle źródeł 27 grudnia) przez Siemowita IV na gruntach istniejącej wsi Góra oraz części wsi Pobiedna. Powstało przy przeprawie przez Pilicę, gdzie krzyżowały się wielkie drogi handlowe: trakt ze Lwowa do Torunia oraz gościniec z Warszawy do Krakowa. To właśnie ten ostatni był dawnym traktem krakowskim — stracił znaczenie, gdy w 1819 r. nowy gościniec poprowadzono przez Radom i Kielce. W XIX w. (od 1873 r.) Nowe Miasto słynęło jako uzdrowisko nad Pilicą.

fot. MOs810 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗ źródło 3 ↗

Klasztor kapucynów w Nowem Mieście nad Pilicą

Klasztor kapucynów i sanktuarium bł. Honorata Koźmińskiego

Kapucyni osiedli w Nowem Mieście w 1762 r.; budowę ich kościoła ukończono w 1786 r. — w dzień św. Franciszka, 4 października, odprawiono w nim pierwszą mszę; konsekracja, opóźniona przez rozbiory i wojny napoleońskie, nastąpiła dopiero w 1815 r. Pod koniec XIX w. zamieszkał tu bł. Honorat Koźmiński (1829–1916), spowiednik i twórca licznych ukrytych, bezhabitowych zgromadzeń zakonnych; w klasztorze spędził lata 1892–1916 i tu zmarł 16 grudnia 1916 r. Jego relikwie spoczywają w kościele, a od 2 lutego 2001 r. świątynia jest jego sanktuarium.

pocztówka, nakł. W. S. Paluszkiewicz, „Klasztor kapucynów w Nowem Mieście nad Pilicą” (1905–1911) · domena publiczna · Wikimedia Commons

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗ źródło 3 ↗ źródło 4 ↗

Pałac w Małej Wsi – nocleg króla

Pałac w Małej Wsi – nocleg króla

Klasycystyczny pałac wzniesiono w latach 1783–1786 według projektu przypisywanego Hilaremu Szpilowskiemu (nowsze badania wskazują na jego mistrza, Stanisława Zawadzkiego) dla Bazylego Walickiego, wojewody rawskiego, stronnika i doradcy króla. W dniach 20–22 lipca 1787 r. gościł tu Stanisław August Poniatowski, wracający ze spotkania z Katarzyną II w Kaniowie — wizytę upamiętnia kamień ustawiony później w parku. Po renowacji z lat 2013–2016 w pałacu działa hotel z restauracją, a przy rezydencji odtworzono ogród francuski z rozarium. Najdostojniejszy podróżny tej drogi — król w drodze powrotnej z Kaniowa nocował tu dwie noce, a z traktu zbacza się ledwie kilometr.

fot. Konarski · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗ źródło 3 ↗

Kościół w Belsku Dużym z grobem Kozietulskiego

Kościół w Belsku Dużym z grobem Kozietulskiego

Klasycystyczną świątynię zbudowano w latach 1776–1779 z fundacji Bazylego Walickiego z pobliskiej Małej Wsi, także według projektu Hilarego Szpilowskiego; w maju 1779 r. konsekrował ją biskup Antoni Onufry Okęcki. W podziemiach spoczywa pułkownik Jan Leon Kozietulski, dowódca szarży szwoleżerów pod Somosierrą, zmarły w Warszawie w 1821 r. — jego siostra Klementyna Walicka mieszkała w małowiejskim pałacu. Wewnątrz zachowała się polichromia z około 1780 roku. Kościół stoi tuż przy samej drodze — warto stanąć przy krypcie bohatera spod Somosierry, którego trumna przybyła tu z Warszawy.

fot. Kotlepus · CC BY-SA 3.0 pl · Wikimedia Commons

źródło 1 ↗ źródło 2 ↗ źródło 3 ↗

Ciekawostki

Drobiazgi, które zostają w pamięci.

Na rowerze: Łagodny, lekko falisty teren przez sady grójeckie cichymi drogami lokalnymi; w maju kwitnące jabłonie, ale między wsiami bywa pusto — w sezonie warto mieć zapas wody i prowiantu, uzupełniając je w Grójcu, Mogielnicy i Nowem Mieście. Uwaga na ruch na odcinkach wzdłuż dróg wojewódzkich — gdzie się da, trzymaj się równoległych dróg bocznych.

Samochodem: Autem to etap krótki — godzina z hakiem, łatwo połączyć z sąsiednim. Z Tarczyna wpadasz w Grójec drogą krajową nr 50; to spore miasto i jedyny większy ruch na trasie — pod rynek i dawną pocztę przy Alei Niepodległości najlepiej podjechać i zaparkować bocznymi uliczkami, bo w centrum obowiązuje strefa płatnego parkowania. Tu też zatankujesz bez kłopotu (stacje przy drogach wylotowych, m.in. Orlen i Circle K); dalej, na DW728 przez Belsk Duży i Mogielnicę aż po Nowe Miasto nad Pilicą, paliwo trafi się dopiero u celu, więc warto dolać w Grójcu. Cała 728 to jeden ciąg asfaltu — tam gdzie rowerzysta odbija w sady, ty trzymasz drogę: do paulinów w Łęczeszycach jest spod Belska krótki, oznakowany zjazd boczną szosą (pod klasztorem zaparkujesz na placu), a w Mogielnicy licz się z wąskim, ciasnym centrum przy rynku nad Mogielanką — auto zostaw przy rynku i nad cmentarz chasydzki podejdź pieszo, bo dojazd jest niewygodny. W Nowem Mieście DW728 schodzi ku Pilicy; pod klasztor kapucynów podjedziesz blisko i zaparkujesz przy świątyni, nad samą przeprawę zejdziesz już pieszo.

Źródła tego etapu