Etap V z sześciu · gościniec krakowski
Małogoszcz → Żarnowiec
63 km 65 km · ↑ 282 m · samochodem ok. 1 godz. 15 min · dawny popas: Żarnowiec pobierz GPX ↓ pobierz GPX (auto) ↓
Sercem Traktu Królewskiego — przez gniazdo Mikołaja Reja w Nagłowicach do królewskiego Żarnowca nad górną Pilicą.
Trasa samochodowa prowadzi asfaltem możliwie blisko historycznego gościńca — drogami wojewódzkimi i lokalnymi, z pominięciem polnych skrótów i ścieżek, którymi biegnie wariant rowerowy.
Wierność przebiegu
prawdopodobnyudokumentowany
- Małogoszcz → Oksa0–17,8 km· prawdopodobny — Oksa (dawny Tworzów) na trakcie, lecz przebieg z Małogoszcza wyznacza dziś współczesna droga.
- Oksa → Nagłowice17,8–23,6 km· udokumentowany — Regionalny opis „Stare trakty" wprost wymienia Tworzów (Oksa) i Ślęcin (Nagłowice) na Trakcie Królewskim.
- Nagłowice → Żarnowiec23,6–62,8 km· prawdopodobny — Luka 38 km bez kotwicy zamknięta: odcinek zakotwiczono na wsiach z traktu — Słupi i Węgrzynowie (Kwatermistrzowska 1839 pokazuje drogę Ślęcin–Słupia–Nowa Wieś ku Żarnowcowi; publikacja „Stare trakty" wymienia „Słupia (Nowa Wieś)" i „Ślęcin (Nagłowice)"). Ślad przechodzi przez Słupię (6 m) i Węgrzynów (18 m).
Na mapie (przycisk 🗺 w rogu) włącz podkład historyczny — 1788 lub 1802 (sprzed reformy, gdy gościniec był głównym traktem) albo 1839 — i porównaj nasz ślad ze starym traktem. Wątpliwe odcinki weryfikujemy wg katalogu źródeł.
Profil wysokości
Stary gościniec krakowski, którym jedziemy, to nie jest dzisiejsza „krajówka" przez Kielce ani trakt sandomierski przez Radom — to dawniejsza droga zachodnim brzegiem Pilicy, którą podróżni z Warszawy ciągnęli ku Krakowowi, nim reforma drogowa 1819 roku wytyczyła nowe szosy (między innymi nowy trakt krakowski przez Radom, Kielce i Jędrzejów). Odcinek od Małogoszcza ku Żarnowcowi prowadzi przez kraj garbaty, rozłożony na Płaskowyżu Jędrzejowskim i Wyżynie Miechowskiej: pola, jary, niewielkie rzeczki spływające ku Pilicy. To ziemia gęsto naznaczona pamięcią — Mikołaja Reja, Bożogrobców i powstańców styczniowych.
Małogoszcz, z którego ruszamy, prawa miejskie miał już przed 1342 rokiem i rósł na skrzyżowaniu szlaków handlowych, bogacąc się w XVI i XVII wieku na wyrobie płótna. Nad miasteczkiem góruje renesansowy kościół Wniebowzięcia NMP, wzniesiony w latach 1591–1595 staraniem dziekana Jakuba Biedy Chrostkowica; czworoboczną wieżę dobudowano w 1642, a kruchtę dopiero w 1894 roku. Ten sam fundator postawił w 1595 roku na wzgórzu Babinek cmentarną kaplicę św. Stanisława z kamiennym, późnorenesansowym portalem. Małogoszcz nosi też ranę nowszą: 24 lutego 1863 roku rozegrała się tu jedna z najkrwawszych bitew powstania styczniowego — kwatera Mariana Langiewicza mieściła się w miejscowej plebanii, a miasteczko spłonęło niemal doszczętnie (z około 240 domów ocalały 53). Echo tych dni utrwalił Stefan Żeromski w „Wiernej rzece".
Za Małogoszczem trakt wiedzie przez Oksę — miasteczko, które jest osobistym dziełem ojca polskiej literatury. To dawny Tworów: w 1554 roku Mikołaj Rej założył tu miasto na własnym przywileju. Sercem Oksy jest dawny zbór kalwiński, jedna z najstarszych zachowanych świątyń protestanckich w tej części Europy, którą Rej zaczął wznosić w latach 60. XVI wieku, a ukończył w 1570 roku jego syn Andrzej. Przez sto z górą lat był to jeden z głównych ośrodków kalwinizmu w Małopolsce, miejsce synodów; dopiero w 1678 roku przejęli go cystersi z Jędrzejowa, a katolicką konsekrację świątynia otrzymała aż w 1914 roku, z rąk biskupa kieleckiego Augustyna Łosińskiego. We wnętrzu przetrwała kalwińska ambona i renesansowy kartusz z herbem Rejów, na zewnątrz zaś marmurowe epitafia z XVII stulecia — między innymi Andrzeja Reja (zm. 1601).
Kilka wiorst dalej leżą Nagłowice — gniazdo rodu Rejów. Dom, w którym żył i gospodarzył Mikołaj Rej, się nie zachował; dwór, który dziś oglądamy, klasycystyczny, wznieśli dopiero około 1798–1800 roku Walewscy. Od 1969 roku, w 400-lecie śmierci pisarza, mieści się w nim Muzeum Mikołaja Reja, otoczone parkiem w stylu angielskim; obok stoi międzywojenny pałac ostatnich właścicieli, Radziwiłłów. Stąd trakt schodzi przez Słupię — wieś z parafią poświadczoną już w 1325 roku i murowanym kościołem Świętej Trójcy z lat 1778–1782 — ku dolinie górnej Pilicy.
Żarnowiec to jeden z najciekawszych punktów całego etapu, dawne królewskie miasteczko nad górną Pilicą, przy ujściu Uniejówki. Bywało nazywane „miastem wędrującym", bo pierwotnie leżało w okolicy dzisiejszych Łanów Wielkich, skąd przeniesiono je około 3 km w górę rzeki i lokowano na prawie magdeburskim — przeniesienie i lokację wiąże się z Kazimierzem Wielkim. Był tu zamek — z XIII-wiecznej wieży książęcej rozbudowany przez Kazimierza Wielkiego, który chętnie tu bywał w latach 1354–1362. To w żarnowieckim zamku król osadził w odosobnieniu odsuniętą żonę, Adelajdę Heską, od stycznia 1355 do września 1356 roku. Zamek strawił pożar w 1775 roku i rozebrano go na przełomie XVIII i XIX wieku — dziś po warowni został głównie czytelny w terenie zarys fos. Miasteczko miało targowisko, a dziś jest cichą wsią, najdalej na wschód wysuniętym zakątkiem województwa śląskiego. Tu, w cieniu dawnego zamku, kończymy etap — stary gościniec biegł dalej zachodnim skrajem Wyżyny Miechowskiej, omijając Miechów, ku Krakowowi.
„Delikatni panowie i paniczowie wszędzie za sobą z pościelą wozili, wzdrygając się spania na słomie w karczmie dla pchłów."
Dawny popas → dziś
Dawniej
Dawniej był to klasyczny trakt kupiecki i pielgrzymi: w Małogoszczu i Żarnowcu działały targowiska, gdzie podróżni płacili myto i zmieniali konie. Żarnowiec — królewskie miasteczko z zamkiem nad górną Pilicą — był naturalnym nocnym popasem u progu Małopolski. Noclegu szukano przy plebaniach, dworach i przykościelnych gospodach.
Dziś — przystanek
Dziś to spokojna prowincja świętokrzysko-małopolska. Bazę dla rowerzysty daje Małogoszcz na starcie oraz — w drugiej połowie etapu — Nagłowice z dworem Reja i Żarnowiec; w mniejszych wsiach (Oksa, Słupia) liczyć trzeba głównie na sklep spożywczy i wodę z ujęć przy kościołach lub remizach.
Na dłuższy postój z kawą i obiadem najwygodniej stanąć w Nagłowicach: parking przy Muzeum Reja, stamtąd pieszo do dworku i parku, a zaplecze gastronomiczne masz pod ręką w pobliskim Jędrzejowie przy DK78. W Żarnowcu zostaw auto na skraju wsi pod wzgórzem i resztę drogi do ruin pokonaj pieszo leśną ścieżką — pod sam zamek nie dojedziesz. Toalety i pewne tankowanie planuj w Jędrzejowie lub Szczekocinach; mniejsze wsie po drodze to co najwyżej krótki przystanek na nogi.
Atrakcyjność szlaku — recenzja
Najcichszy i najdłuższy etap — pusty Płaskowyż Jędrzejowski, gdzie towarzyszami są Rej (Oksa, Nagłowice), Konarski (Żarczyce) i wiatr w polach. Urok tkwi w samotności i literackiej pamięci, nie w liczbie atrakcji; finał w królewskim Żarnowcu wynagradza cierpliwość.
krajobraz ★★★☆☆ zabytki ★★★☆☆ spokój drogi ★★★★★
Etap-medytacja. Najdłuższy (62,2 km) i najcichszy odcinek gościńca prowadzi pustym Płaskowyżem Jędrzejowskim, gdzie na przestrzeni godzin towarzyszą podróżnemu głównie pola, wiatr i literatura: głaz w miejscu urodzenia Konarskiego, zbór w miasteczku założonym przez Reja, dworek-muzeum w gnieździe jego rodu. Spokój drogi oceniamy na pełne pięć — nigdzie indziej stary trakt nie jest tak wolny od współczesnego ruchu. Ceną jest infrastruktura: 17 punktów zaplecza w pasie trasy to najmniej na szlaku, a odcinek Nagłowice–Żarnowiec (38 km) nie oferuje po drodze właściwie nic poza krajobrazem — nazywamy go uczciwie najdłuższym pustym przelotem gościńca. Kto jednak lubi drogi, na których słychać własne koła, znajdzie tu najczystszą esencję dawnego podróżowania; królewski Żarnowiec nad górną Pilicą to finał z klasą.
dla kogo · Dla szukających samotnej, długiej jazdy. Zabierz zapas wody i prowiantu — zaplecze najrzadsze na całym szlaku.
dane trasy 62,8 km ↑ 282 m zabytki przy trasie: 20 punkty zaplecza (OSM, pas ~1 km): 17
Małogoszcz → Oksa 0–17,8 km
Zjazd ze wzgórz małogoskich w pola; po drodze głaz Konarskiego w Żarczycach i gotycki kościół w Węgleszynie — fundacja biskupia z czasów Długosza.
Oksa → Nagłowice 17,8–23,6 km
Krótki „odcinek Rejowski”: zbór kalwiński w miasteczku, które pisarz założył, i dworek-muzeum w gnieździe rodu — obowiązkowy popas literacki.
Nagłowice → Żarnowiec 23,6–62,8 km
Najdłuższy pusty przelot całego gościńca: pola, cisza, pojedyncze wsie na starym trakcie — Słupia, Nowa Wieś, Węgrzynów. Dla szukających samotnej jazdy — zaleta; dla łowców atrakcji — dłużyzna. Nagroda czeka nad górną Pilicą.
Ocena redakcyjna (1–5): krajobraz, ślady przeszłości i spokój drogi — łącznie dla roweru i auta. Liczby w pasku „dane trasy” pochodzą wprost z danych przebiegu (OSM/geojson).
Ślady przeszłości
Czego szukać po drodze — i dlaczego wiąże się ze starym traktem.
Kaplica cmentarna św. Stanisława na wzgórzu Babinek (Małogoszcz)
Późnorenesansowa kaplica wzniesiona w 1595 roku z fundacji tego samego Jakuba Biedy Chrostkowica, który postawił kościół parafialny; od 1817 roku pełni funkcję kaplicy cmentarnej. Zdobi ją kamienny, późnorenesansowy portal, a wieżę wieńczy fryz z ozdobnych kafli z końca XVI wieku. Stoi na wzgórzu Babinek nad Małogoszczem.
._Zb%C3%B3r_kalwi%C5%84ski_Rej%C3%B3w,_fot._przed_1914.jpg)
Dawny zbór kalwiński (kościół) w Oksie — miasteczko Mikołaja Reja
Oksa (dawny Tworów) to miasto założone w 1554 roku przez Mikołaja Reja. Dawny zbór kalwiński, zaczęty przez pisarza w latach 60. XVI wieku i ukończony w 1570 roku przez jego syna Andrzeja, należy do najstarszych zachowanych świątyń protestanckich w tej części Europy. Przez ponad sto lat był ośrodkiem kalwinizmu i miejscem synodów; w 1678 roku przejęli go cystersi z Jędrzejowa, a katolicką konsekrację otrzymał dopiero w 1914 roku. Zachowały się kalwińska ambona, marmurowe epitafia z XVII wieku (m.in. Andrzeja Reja, zm. 1601) i renesansowy kartusz z herbem Rejów.
fot. Kazimierz Broniewski, „Dawny zbór kalwiński Rejów w Oksie” (przed 1914) · domena publiczna · Wikimedia Commons
Dwór Mikołaja Reja w Nagłowicach (Muzeum)
Nagłowice to rodowe gniazdo Mikołaja Reja, choć dom samego pisarza się nie zachował. Obecny klasycystyczny dwór wznieśli ok. 1798–1800 roku Walewscy, a od 1969 roku — w 400-lecie śmierci poety — mieści się w nim Muzeum Mikołaja Reja, otoczone parkiem w stylu angielskim. Obok stoi międzywojenny pałac ostatnich właścicieli, Radziwiłłów.
drzeworyt, nieznany rytownik, „Mikołaj Rej z Nagłowic” (1568) · domena publiczna · Wikimedia Commons
Kościół Świętej Trójcy w Słupi (Jędrzejowskiej)
Parafia w Słupi poświadczona jest już w 1325 roku, gdy pleban Marcin opłacał świętopietrze. Obecny murowany kościół Świętej Trójcy wzniesiono w latach 1778–1782 z fundacji Antoniego Michałowskiego, podkomorzego krakowskiego. Wieś leży na Płaskowyżu Jędrzejowskim, na dawnym trakcie schodzącym ku dolinie górnej Pilicy.
Ruiny zamku w Żarnowcu nad górną Pilicą
Żarnowiec nad górną Pilicą, przy ujściu Uniejówki, był królewskim miasteczkiem z targowiskiem. Zamek — rozbudowany przez Kazimierza Wielkiego z XIII-wiecznej wieży książęcej — był miejscem, gdzie król osadził odsuniętą żonę Adelajdę Heską (1355–1356). Warownię strawił pożar w 1775 roku i rozebrano ją na przełomie XVIII i XIX wieku; dziś czytelny jest w terenie głównie zarys fos.
Jan Matejko, „Adelajda Heska, żona Kazimierza Wielkiego (osadzona na zamku w Żarnowcu)” (1865) · domena publiczna · Wikimedia Commons
Głaz Konarskiego w Żarczycach Dużych
Żarczyce, wieś wzmiankowana już około 1175 r., od 1608 r. należały do rodziny Konarskich — i tu 30 września 1700 r. przyszedł na świat ksiądz Stanisław Konarski, pijar, założyciel warszawskiego Collegium Nobilium i autor dzieła „O skutecznym rad sposobie”. Po dworze, w którym się urodził, nie został ślad — miejsce urodzenia znaczy dziś przydrożny głaz z brązową tablicą od „wdzięcznych rodaków”, odsłonięty dokładnie w trzechsetną rocznicę urodzin, 30 września 2000 r. W kościele we wsi, kilkaset metrów dalej na zachód, umieszczono wtedy granitową tablicę z brązowym medalionem. Największy reformator szkół dawnej Rzeczypospolitej urodził się w dworze przy samej drodze — głaz stoi kilkanaście metrów od śladu trasy.
fot. Unidentified painter · Public domain · Wikimedia Commons
Gotycki kościół w Węgleszynie
Murowany kościół św. Andrzeja wzniesiono tu — jak zapisał Jan Długosz — między 1367 a 1380 r. z fundacji biskupa krakowskiego Floriana z Mokrska, na miejscu drewnianej świątyni z początku XIV w. Jednonawowa gotycka budowla stoi przy drodze do Oksy, w północno-wschodniej części wsi, w otoczeniu ogrodzenia dawnego cmentarza i wolnostojącej, dwukondygnacyjnej dzwonnicy z XIX w. Wewnątrz zachowała się XIV-wieczna chrzcielnica i cenny zbiór marmurowych epitafiów z XVII–XIX w.; całość figuruje w rejestrze zabytków. Najstarsza budowla na tym odcinku — czternastowieczna fundacja biskupia stojąca tuż przy drodze, którą prowadzi ślad.
Pałac Byszewskich w Słupi
Zespół dworski zwany pałacem Byszewskich powstał w XVIII w. i został rozbudowany na początku XX stulecia; dziś mieści urząd gminy Słupia, a wraz z parkiem figuruje w rejestrze zabytków. Według miejscowego przekazu w czerwcu 1794 r., przed bitwą pod Szczekocinami, odpoczywał tu pod lipą Tadeusz Kościuszko. W latach okupacji dwór był ośrodkiem tajnego nauczania organizowanego przez prof. Romana Czerneckiego — działała tu filia tajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego — a pod koniec wojny ukrywał się w nim Wincenty Witos przed planowanym przerzutem do Anglii. Osiemnastowieczny dwór o krok od traktu, z kościuszkowską legendą z czasów, gdy tą drogą szły wojska na Szczekociny.
Ciekawostki
Drobiazgi, które zostają w pamięci.
- Mikołaj Rej, „ojciec literatury polskiej", był nie tylko pisarzem, ale i przedsiębiorcą-założycielem miast — sam lokował między innymi Rejowiec (przywilej 1547) i Oksę (1554). ↗↗
- Dom, w którym mieszkał Mikołaj Rej w Nagłowicach, w ogóle się nie zachował — klasycystyczny „dworek Reja", który dziś zwiedzamy, wznieśli dopiero ok. 1798–1800 roku Walewscy, niemal dwa i pół wieku po śmierci pisarza. ↗↗
- Żarnowiec to „miasto wędrujące" — pierwotnie leżało w okolicy dzisiejszych Łanów Wielkich, skąd przeniesiono je ok. 3 km w górę Pilicy i lokowano na nowym miejscu; dziś to najdalej na wschód wysunięty punkt województwa śląskiego. ↗↗
- W żarnowieckim zamku Kazimierz Wielki osadził w odosobnieniu swą odsuniętą żonę Adelajdę Heską — przebywała tam od stycznia 1355 do września 1356 roku, choć z własnym dworem i wygodami. ↗↗
- Bitwa pod Małogoszczem 24 lutego 1863 roku zniszczyła miasto niemal całkowicie — z około 240 domów ocalały tylko 53, a kwatera dowódcy Mariana Langiewicza mieściła się w miejscowej plebanii. ↗↗
- Dawny zbór kalwiński w Oksie przez ponad sto lat był jednym z głównych ośrodków protestantyzmu w Małopolsce; katolicką konsekrację świątynia otrzymała dopiero w 1914 roku, a do dziś zachowała kalwińską ambonę i renesansowy kartusz z herbem Rejów. ↗↗
Na rowerze: Teren falisty, z licznymi podjazdami na Płaskowyżu Jędrzejowskim i Wyżynie Miechowskiej; nawierzchnia mieszana (asfalt dróg lokalnych oraz odcinki gruntowo-szutrowe między wsiami). Wodę i zaopatrzenie planuj w Małogoszczu, Nagłowicach i Żarnowcu, bo między wsiami bywa pusto; ruch samochodowy poza krótkimi odcinkami dróg wojewódzkich jest niewielki.
Samochodem: Autem etap krótki — godzina z hakiem, spokojnie łączysz go z sąsiednim. W Małogoszczu kaplica św. Stanisława stoi na wzgórzu Babinek (dziś cmentarz parafialny) jakieś 800 m od rynku: pod sam obiekt nie podjedziesz, zostaw auto u stóp wzgórza lub przy cmentarzu i wejdź pieszo pod górę. Z miasta DW742 na zachód przez Oksę (zbór kalwiński widoczny przy drodze, można stanąć na poboczu) do Nagłowic; przy Muzeum Reja zjeżdżasz z trasy za drogowskazem, mały parking jest ok. 200 m od głównej drogi. Dalej, gdzie rowerzysta odbija w pola przez Słupię, kierowca trzyma asfalt: z Nagłowic DK78 w kierunku Szczekocin, potem na Żarnowiec — uwaga, ruiny zamku leżą ok. 2 km za wsią w lesie i z drogi ich nie widać, po murach niewiele zostało, więc traktuj to jako spacer od parkingu, nie podjazd pod zabytek. Trasa wiedzie przez ciasne centra miasteczek (wąsko, miejscami bruk i ostre łuki), za to bez płatnych stref; stacje paliw najpewniej w Jędrzejowie lub Szczekocinach, w samych Nagłowicach i Oksie raczej licz na orientacyjne, nie pewne — zatankuj przy większej miejscowości.