Etap IV z sześciu · gościniec krakowski
Końskie → Małogoszcz
51 km 55 km · ↑ 312 m · samochodem ok. 1 godz. · dawny popas: Radoszyce pobierz GPX ↓ pobierz GPX (auto) ↓
Szlakiem staropolskiego zagłębia żelaza, przez miasto, w którym dogasało powstanie kościuszkowskie, do gotyckiego kościoła.
Trasa samochodowa prowadzi asfaltem możliwie blisko historycznego gościńca — drogami wojewódzkimi i lokalnymi, z pominięciem polnych skrótów i ścieżek, którymi biegnie wariant rowerowy.
Wierność przebiegu
prawdopodobny
- Końskie → Sielpia0–10 km· prawdopodobny — Krótki, dobrze rozpoznany odcinek ku Sielpi, ale linia to routing współczesnymi drogami.
- Sielpia → Łopuszno10–34 km· prawdopodobny — Radoszyce — dawne miasto królewskie na trakcie; przebieg między nimi przybliżony dzisiejszą siecią.
- Łopuszno → Małogoszcz34–50,9 km· prawdopodobny — Skraj doliny Wiernej Rzeki ku wzgórzom małogoskim — korytarz znany, dokładna linia przybliżona.
Na mapie (przycisk 🗺 w rogu) włącz podkład historyczny — 1788 lub 1802 (sprzed reformy, gdy gościniec był głównym traktem) albo 1839 — i porównaj nasz ślad ze starym traktem. Wątpliwe odcinki weryfikujemy wg katalogu źródeł.
Profil wysokości
Z Końskich wyjeżdża się tak, jak przed wiekami ruszali kupcy i pocztylioni ciągnący starym gościńcem krakowskim ku południowi — zachodnim skrajem ziemi, z dala od nowszego traktu przez Kielce i od sandomierskiego przez Radom. Stary trakt z Krakowa wiódł właśnie tędy, przez Małogoszcz, Łopuszno, Radoszyce i Końskie. Końskie to gniazdo Odrowążów, a potem Małachowskich: w mieście stoi późnogotycka kolegiata św. Mikołaja, wzniesiona w latach 1492–1520 na fundamentach starszej, romańskiej świątyni, której początki tradycja wiąże z biskupem Iwonem Odrowążem (przeniesienie kościoła do Końskich ok. 1220 r.). Tuż obok rozłożyło się jedno z najosobliwszych założeń pałacowo-parkowych w Polsce. Kanclerz wielki koronny Jan Małachowski, który w 1748 r. wyjednał dla Końskich prawa miejskie, zaczął tu budować rezydencję; w XIX w. architekt Franciszek Maria Lanci przekształcił park w ogród krajobrazowy i rozsiał po nim świątynię grecką, egipską oranżerię z figurami faraonów i hieroglifami oraz glorietę. Stąd żartobliwy przydomek miasta: „koneckie faraony”.
Pierwszy popas wypada w Sielpi Wielkiej, dziś największej miejscowości letniskowej województwa świętokrzyskiego — z rozległym zalewem (blisko 60 ha) na Czarnej Koneckiej, piaszczystymi plażami i kładką pieszo-rowerową rozpiętą nad wodą. Ale dla wędrowca starym traktem ważniejsza jest druga strona drogi: zabytkowa walcownia i pudlingarnia, wzniesiona ze środków Banku Polskiego w latach 1835–1841, w czasach dzieła zapoczątkowanego przez Stanisława Staszica i ks. Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, w sercu Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. W halach tej rządowej fabryki żelaza wytapiano i walcowano blachę aż do 1921 r., a od 1934 r. mieści się tu Muzeum Zagłębia Staropolskiego — pierwszy w Polsce obiekt uznany za zabytek techniki. Sercem zakładu jest żeliwne koło wodne o średnicy ok. 8 m, napędzane wodą spiętrzonej Czarnej Koneckiej; część urządzeń projektował znany wynalazca Filip de Girard.
Z Sielpi gościniec wiedzie do Radoszyc — niegdyś miasta królewskiego, dziś osady gminnej, która prawa miejskie utraciła w 1870 r. (dekretem z 13 stycznia 1870 r.), w popowstaniowym odwecie władz zaborczych za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Radoszyce leżały na starym szlaku handlowym wiodącym z Piotrkowa przez Przedbórz ku Chęcinom i Kielcom; słynęły z rzemiosła. Tutejszy kościół św. Apostołów Piotra i Pawła stoi na miejscu dawnej kaplicy myśliwskiej św. Huberta. Ale w pamięci narodowej Radoszyce zapisały się przede wszystkim 16 listopada 1794 r.: to tu, po klęsce maciejowickiej i upadku Warszawy, Tomasz Wawrzecki rozwiązał ostatnie oddziały insurekcji kościuszkowskiej — symboliczny kres powstania, po którym przyszedł trzeci rozbiór.
Dalej trakt mija Łopuszno, gdzie wśród starego drzewostanu stoi eklektyczny pałac Dobieckich, ukończony w 1897 r. według projektu Władysława Marconiego; do dziś prowadzi do niego okazała barokowa brama z pierwszej połowy XVIII w., pozostałość po starszej siedzibie. Stąd droga schodzi przez Gnieździska — wieś z dawnym kamieniołomem na Dybkowej Górze, zwanym czasem geologicznym muzeum pod gołym niebem (w wapieniu odciski muszli) — ku ostatniemu miastu etapu.
Małogoszcz wieńczy ten odcinek dawnego gościńca. Najstarsza wzmianka o grodzie pochodzi z bulli gnieźnieńskiej z 1136 r. (jako Malogost); był to wczesnośredniowieczny gród kasztelański na pograniczu Wielkopolski i Małopolski, a prawa miejskie nadał osadzie Władysław Jagiełło w 1408 r. Nad miastem góruje kościół Wniebowzięcia NMP. Wedle tradycji świątynia w tym miejscu sięga średniowiecza, lecz obecny, renesansowy kościół wzniesiono w latach 1591–1595 staraniem ks. Jakuba Biedy Chrostkowskiego (konsekrowany 15 października 1595 r. przez biskupa Piotra Tylickiego), a czworoboczną wieżę dobudowano w 1642 r.
Pod Małogoszczem rozegrał się jeden z największych i najkrwawszych bojów powstania styczniowego. 24 lutego 1863 r. połączone partie Mariana Langiewicza i Antoniego Jeziorańskiego — łącznie ok. 2600 powstańców — zostały zaatakowane przez wojska rosyjskie z kilku stron naraz. W boju odznaczył się batalion Dionizego Czachowskiego, osłaniając główne siły Langiewicza; po kilku godzinach walki Polacy musieli się wycofać ku Bolminowi, tracąc cały tabor i dwa działa. Pamięć o tej bitwie upamiętniono tablicą na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie z napisem „MAŁOGOSZCZ 24 II 1863”.
„Ci rycerze głodni na każdym popasie i noclegu najpierwszą potyczkę odprawiali z wiejskiemi kokoszami."
Dawny popas → dziś
Dawniej
Na dawnym gościńcu krakowskim wędrowiec popasał w karczmach i na stacjach pocztowych rozsianych między miasteczkami. Radoszyce, Końskie i Małogoszcz były ośrodkami rzemiosła i handlu na trakcie, a fabryczne osady Staropolskiego Zagłębia — jak Sielpia z jej kolonią domów robotniczych — żyły rytmem kół wodnych i pieców hutniczych.
Dziś — przystanek
Dziś popas najwygodniejszy w Sielpi Wielkiej (pełne zaplecze letniskowe nad zalewem: sklepy, gastronomia, plaża, woda) oraz w Końskich i Małogoszczu, gdzie są sklepy i lokale. W Radoszycach i Łopusznie znajdziesz podstawowe zaopatrzenie; między wsiami licz się z brakiem usług, zwłaszcza w niehandlowe niedziele.
Najwygodniejszy postój wypada w Sielpi nad zalewem: duży parking, w sezonie czynna gastronomia i kawa nad wodą, a obok zabytkowa walcownia z wielkim kołem wodnym (Muzeum Zagłębia Staropolskiego bywa zamknięte na czas remontu — sprawdź przed dojazdem, samą halę i koło obejrzysz z zewnątrz). Na dłuższy postój z obiadem, toaletami i paliwem najlepiej nadają się Końskie — większy ośrodek z rynkiem i kolegiatą — oraz Małogoszcz na końcu etapu, dobry na nocleg lub przesiadkę do kolejnego odcinka. Jeśli ciągnie cię historia, zostaw auto w Radoszycach przy rynku i przejdź się pieszo śladem kapitulacji insurekcji 1794 roku.
Atrakcyjność szlaku — recenzja
Najbardziej leśny etap północnej połowy szlaku: zalew i zabytkowa walcownia w Sielpi, bory koneckie, a na finał wzgórza i dolina Wiernej Rzeki z kartami Żeromskiego i powstania styczniowego.
krajobraz ★★★★☆ zabytki ★★★☆☆ spokój drogi ★★★★☆
Najbardziej leśny etap gościńca i jedyny, na którym można połączyć zabytek techniki z kąpieliskiem: po dziesięciu kilometrach borów trakt wychodzi wprost na zalew w Sielpi, gdzie obok plaży stoi walcownia z 1841 r. z wielkim kołem wodnym — serce Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Dalej rytm wyznaczają ciche miasteczka o mocnych biografiach (Radoszyce — kapitulacja insurekcji 1794) i coraz żywsza rzeźba terenu (312 m przewyższeń), aż po finał, który wart jest osobnej wzmianki: skraj doliny Wiernej Rzeki — tej od Żeromskiego — i wzgórza małogoskie z polem jednej z największych bitew powstania styczniowego. Zabytki „tylko" na trzy, bo między Sielpią a Małogoszczem jest ich zwyczajnie mniej; wszystko inne — solidna czwórka.
dla kogo · Najlepszy wybór na lato: zalew w Sielpi w połowie pierwszej godziny jazdy, a potem najwięcej lasu na całym szlaku.
dane trasy 50,9 km ↑ 312 m zabytki przy trasie: 8 punkty zaplecza (OSM, pas ~1 km): 40
Końskie → Sielpia 0–10 km
Lasami do największego letniska Świętokrzyskiego: zalew na Czarnej Koneckiej, wielkie koło wodne walcowni z 1841 r. — klasyka Zagłębia Staropolskiego.
Sielpia → Łopuszno 10–34 km
Cichy, falujący środek przez Radoszyce (kapitulacja insurekcji 1794) i wsie ziemi koneckiej; przy trakcie eklektyczny pałac Dobieckich.
Łopuszno → Małogoszcz 34–50,9 km
Skrajem doliny Wiernej Rzeki (obok rezerwat Milechowy z jaskinią), potem wzgórza małogoskie — pejzaż z powieści Żeromskiego i pole bitwy 1863 r.
Ocena redakcyjna (1–5): krajobraz, ślady przeszłości i spokój drogi — łącznie dla roweru i auta. Liczby w pasku „dane trasy” pochodzą wprost z danych przebiegu (OSM/geojson).
Ślady przeszłości
Czego szukać po drodze — i dlaczego wiąże się ze starym traktem.
Zabytkowa walcownia i pudlingarnia w Sielpi
Rządowa fabryka żelaza wzniesiona ze środków Banku Polskiego w latach 1835–1841, w ramach dzieła zapoczątkowanego przez Stanisława Staszica i ks. Druckiego-Lubeckiego, w sercu Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Blachę walcowano tu do 1921 r. Sercem zakładu są żeliwne koła wodne o średnicy ok. 8 m, napędzane spiętrzoną Czarną Konecką; urządzenia projektował Filip de Girard. Od 1934 r. mieści się tu Muzeum Zagłębia Staropolskiego — pierwszy w Polsce obiekt uznany za zabytek techniki.
fot. No machine-readable author provided. Scythian~commonswiki assumed (based on copy · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons
Radoszyce — kapitulacja insurekcji 1794
Dawne miasto królewskie na starym szlaku handlowym z Piotrkowa przez Przedbórz ku Chęcinom i Kielcom. 16 listopada 1794 r. Tomasz Wawrzecki rozwiązał tu resztki powstania kościuszkowskiego — to symboliczny kres insurekcji. Prawa miejskie Radoszyce utraciły w 1870 r. (dekret z 13 stycznia 1870 r.), w popowstaniowym odwecie. Tutejszy kościół św. Piotra i Pawła stoi na miejscu dawnej kaplicy myśliwskiej św. Huberta.
Jan Matejko, „Kościuszko pod Racławicami” (1888) · domena publiczna · Wikimedia Commons
Kościół Wniebowzięcia NMP w Małogoszczu
Świątynia górująca nad miastem; wedle tradycji jej początki sięgają średniowiecza, lecz obecny renesansowy kościół wzniesiono w latach 1591–1595 staraniem ks. Jakuba Biedy Chrostkowskiego (konsekrowany 15 X 1595 r. przez bp. Piotra Tylickiego), a czworoboczną wieżę dobudowano w 1642 r. To pod Małogoszczem 24 lutego 1863 r. rozegrała się jedna z największych bitew powstania styczniowego, gdy ok. 2600 powstańców Langiewicza i Jeziorańskiego starło się z wojskami rosyjskimi.
rycina z epoki, autor nieznany, „Bitwa pod Małogoszczem (24 II 1863)” (1863) · domena publiczna · Wikimedia Commons
.jpg)
Kolegiata św. Mikołaja w Końskich
Późnogotycka świątynia wzniesiona w latach 1492–1520 na fundamentach starszego, romańskiego kościoła, którego początki tradycja wiąże z biskupem Iwonem Odrowążem (przeniesienie kościoła do Końskich ok. 1220 r.). W 1749 r., z fundacji Jana Małachowskiego, dobudowano prezbiterium z gwiaździstym sklepieniem i późnobarokowy ołtarz. W ściany wieży wmurowano stare piaskowcowe płyty z herbami Odrowąż i Rawicz, prawdopodobnie pochodzące z dawnego kościoła.
pocztówka, wyd. K. Wojutyński, „Końskie — kolegiata św. Mikołaja” (po 1906) · domena publiczna · Wikimedia Commons
Pałac Dobieckich w Łopusznie
Eklektyczny pałac ukończony w 1897 r. według projektu Władysława Marconiego — jeden z udanych przykładów historyzmu przełomu XIX i XX w. w regionie. Do dziś prowadzi do niego okazała barokowa brama z pierwszej połowy XVIII w., pozostałość po starszej siedzibie rodu Dobieckich. W 2024 r. podpisano umowę na rewitalizację zespołu pałacowego i parku.
fot. Beemwej · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Zalew i kładka w Sielpi Wielkiej
Sztuczny zbiornik o powierzchni blisko 60 ha na rzece Czarnej Koneckiej, utworzony w latach 60. XX w., otoczony rozległymi borami sosnowymi, z piaszczystymi plażami i wypożyczalniami sprzętu wodnego. Znakiem rozpoznawczym miejscowości jest pieszo-rowerowa kładka nad taflą zalewu — wygodny popas dla rowerzysty na trasie i dawnym gościńcu.
Dolina Wiernej Rzeki — kraina powieści Żeromskiego
Za Gnieździskami trakt biegnie skrajem doliny Łośny, zwanej też Łososiną — rzeki, której powieść Stefana Żeromskiego z 1912 r. dała nowe imię: Wierna Rzeka. Nazwę przyjęła na początku XXI w. także wieś, do 1975 r. będąca częścią Rudy Zajączkowskiej — to tamtejszy folwark i dwór Saskich, krewnych pisarza, był pierwowzorem powieściowych Niezdołów, a sami Sascy wystąpili w książce jako Rudeccy. Akcja toczy się w powstaniu styczniowym: ranny w bitwie pod Małogoszczem książę Józef Odrowąż znajduje schronienie we dworze nad Łośną. Literacka legenda tego odcinka traktu — bohater Żeromskiego, ranny pod Małogoszczem, do którego zmierza ten etap, ukrywał się właśnie nad tą rzeką, ok. 3 km od trasy.
fot. Ptasiek · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Rezerwat Milechowy i Jaskinia Piekło Milechowskie
Na lewym brzegu Łososiny (Wiernej Rzeki) wapienne grzbiety Góry Milechowskiej (325 m n.p.m.) i Brodowej kryją utworzony w 1978 r. rezerwat Milechowy — 133,73 ha lasów, głębokich wąwozów i odsłonięć jasnych wapieni jurajskich liczących ponad 160 mln lat, z płatami roślinności kserotermicznej. W skałach kryje się Jaskinia Piekło Milechowskie o korytarzach długości niemal 18 m, zamieszkana przez owady i nietoperze. Przez rezerwat przechodzi rowerowa Pętla Chęcińsko-Piekoszowska i Świętokrzyski Szlak Archeo-Geologiczny. Nieco ponad 2 km od trasy — jurajskie wąwozy, jaskinia i murawy to dobry przyrodniczy postój na ostatnich kilometrach przed Małogoszczem.
Mogiła powstańców 1863 na Babinku w Małogoszczu
24 lutego 1863 r. pod Małogoszczem około 2,5 tys. powstańców Mariana Langiewicza i Antoniego Jeziorańskiego stoczyło z Rosjanami jedno z największych starć powstania styczniowego — po polskiej stronie poległo co najmniej 160 ludzi, a podpalone miasteczko niemal przestało istnieć: z 240 domów ocalały 53. Polska bateria dział stała wtedy na cmentarnym wzgórzu Babinek; dziś jest tu zbiorowa mogiła powstańców z pomnikiem wystawionym w 1937 r., a napis nagrobny mówi o 175 poległych. Tuż obok pochowano 37 powstańców z drugiej bitwy małogoskiej, stoczonej 16 września 1863 r. Najkrwawszy epizod w dziejach miasteczka zamykającego etap — cmentarne wzgórze Babinek było punktem polskiej obrony i leży ledwie 700 m od rynku.
Ciekawostki
Drobiazgi, które zostają w pamięci.
- Park w Końskich kryje egipską oranżerię ozdobioną figurami faraonów (wzorowanymi na kolosach Memnona) i hieroglifami oraz klasycystyczną świątynię grecką z początku XIX w. Oranżerię zaprojektował ok. 1825 r. Franciszek Maria Lanci — i to od jej faraonów wzięło się przezwisko „koneckie faraony”. Lanci nigdy nie był w Egipcie; wzorował się na rycinach z napoleońskiego „Description de l’Égypte”. ↗↗↗↗
- W walcowni w Sielpi pracowały dwa wielkie koła wodne o średnicy ok. 8 m: węższe (ok. 2,0 m) napędzało pudlingarnię i mniejszą walcarkę, a nieco szersze (ok. 2,8 m) — walcarki bruzdowe. Urządzenia projektował Filip de Girard, ten sam, którego nazwiskiem nazwano Żyrardów. ↗↗
- Radoszyce były miastem królewskim, lecz prawa miejskie odebrano im w 1870 r. — dekretem z 13 stycznia 1870 r., w ramach represji władz carskich za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym, gdy polskie miasteczka masowo degradowano do rzędu wsi. ↗↗
- 16 listopada 1794 r. w Radoszycach Tomasz Wawrzecki rozwiązał resztki wojsk powstania kościuszkowskiego — to miejsce uchodzi za symboliczny kres insurekcji. ↗↗
- Renesansowy kościół w Małogoszczu konsekrowano 15 października 1595 r. (konsekracji dokonał bp Piotr Tylicki), a jego czworoboczną wieżę dobudowano dopiero w 1642 r. — choć tradycja wiąże początki świątyni w tym miejscu ze średniowieczem. ↗↗
- W bitwie pod Małogoszczem 24 lutego 1863 r. starło się ok. 2600 powstańców Langiewicza i Jeziorańskiego; po kilkugodzinnym boju Polacy wycofali się do Bolmina, tracąc cały tabor i dwa działa. Bitwę upamiętniono tablicą na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie. ↗↗
- Pałac Dobieckich w Łopusznie ukończono w 1897 r. według projektu Władysława Marconiego (autora m.in. warszawskiego Hotelu Bristol), ale prowadzi do niego znacznie starsza, barokowa brama z pierwszej połowy XVIII w. — pamiątka po wcześniejszej siedzibie rodu. ↗↗
Na rowerze: Teren łagodnie pofalowany, w większości po asfalcie i dobrych drogach gruntowych, bez stromych podjazdów; z Końskich do Sielpi prowadzi wygodna ścieżka pieszo-rowerowa, dalej ku Radoszycom — lokalne drogi przez wsie. Wodę i jedzenie pewnie uzupełnisz w Sielpi, Końskich i Małogoszczu; między wsiami zabierz zapas i licz się z odcinkami bez sklepu.
Samochodem: Oś samochodowa to droga wojewódzka nr 728 z Końskich przez Łopuszno do Małogoszcza — dobry asfalt, więc autem etap zrobisz w niespełna godzinę i wygodnie spinasz go z sąsiednim odcinkiem. Sielpia (walcownia i zalew) oraz Radoszyce leżą na zachód od 728 i dojeżdża się do nich krótkimi zjazdami; pod walcownię w Sielpi i nad zalew podjedziesz autem na parking tuż przy obiekcie, a w Łopusznie pałac Dobieckich stoi praktycznie przy trasie (zaparkuj w pobliżu i podejdź pieszo kilka kroków). Pod kolegiatę św. Mikołaja w Końskich i kościół Wniebowzięcia NMP w Małogoszczu auto zostaw na rynku lub przykościelnym placu i dojdź — w ciasnych centrach miasteczek bywa wąsko i ruchliwie. Z paliwem licz realnie: pewne stacje masz w Końskich na starcie i w okolicy Małogoszcza/Jędrzejowa na końcu, na środkowym, leśnym odcinku przez Łopuszno tankowania bywa jak na lekarstwo, więc dolej w Końskich. Rowerzysta nadkłada tu szerszą pętlę przez Sielpię i Radoszyce — auto trzyma asfalt 728.
Źródła tego etapu
- https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kitowicz-opis-obyczajow-i-zwyczajow-za-panowania-augusta-iii/
- http://www.andreovia.pl/publikacje/dotykanie-historii/item/11-stare-trakty
- https://swietokrzyskie.org.pl/muzeum-staropolskiego-zaglebia-przemyslowego-w-sielpi/
- http://radoszyce.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&sub=3&menu=79&strona=1
- https://muzhp.pl/kalendarium/bitwa-pod-malogoszczem